Samen helemaal in iets opgaan

Ik ben geboren in 1951. Dus ik ben ’van na de oorlog’ en ik heb altijd gezegd dat wil ik dat zo wilde houden. Maar nu vraag ik me af of ik die scheidslijn wel zo kan trekken, want  ik realiseerde me dat ik een dubieuze erfenis aan de oorlog overgehouden heb. En omdat ik vast niet de enige ben, deel ik het even met je.

Ik groeide op in een naoorlogse sfeer, die zich volkomen afkeerde van alles wat naar binnen, op de eigen groep gericht was. ’Nationalisme’ was een vies woord omdat het bijna synoniem was aan ’nationaal-socialisme’. Nationalisme heeft nog steeds een nare bijsmaak. Het mag dan iets anders zijn dan discriminatie, voor het gevoel hangt het er nauw mee samen. Als ik op die tijd terugkijk, zie ik de rol die het nazisme hierin heeft gespeeld. De mythe van ’het superieure Arische ras’, die mensen het recht gaf andersdenkenden weg te zetten en zelfs om te brengen. Veel mensen reageren nu fel als er een groep, door wie en om welke reden ook, wordt afgezonderd en gestigmatiseerd; ik ook. Toen we het onlangs weer meemaakten, vroeg ik me af: zou het kunnen zijn dat we collectief nog steeds dit trauma voelen? Dat die oude wonden op zo’n moment weer worden opengehaald, ook al ben je zelf ’van na de oorlog’?

Door die vragen herinnerde ik me dat ik me bij het schrijven van mijn boek ’Volgroeid Bewustzijn’ afvroeg hoe het toch kwam dat het Individualiserende Bewustzijn (IB) na de Tweede Wereldoorlog zo’n enorme vlucht genomen heeft. Omdat je niet alles in een boek kan opnemen, is die vraag toen blijven liggen, maar nu dook hij weer op. Het is opvallend dat het IB niet veel eerder zo sterk opkwam, want het IB is al heel oud: uitgevonden in de Babylonische tijd door Hammurabi, die in 1780 voor Chr. de eerste individuele verantwoordelijkheid in wetboeken vastlegde. Toch hield het nog veel oudere Stambewustzijn (SB) nog 3700 jaar de leiding. Waarom nam het IB de leidende rol uitgerekend na de Tweede Wereldoorlog over?

Ik denk dat het te maken zou kunnen hebben met een diepe verwonding van het Stambewustzijn. Het SB is van nature naar binnen, op de eigen groep gericht. In het klein (gezin, vrienden), wat groter (familie, vereniging), maar ook op landsniveau, zoals je bij de Olympische Spelen of de WK voetbal kan zien. Het is oorspronkelijk, mooi, goed en vertrouwd: je weet je daardoor gedragen en geborgen; je zorgt voor elkaar en je hoeft niet op je hoede te zijn. In die liefdevolle sfeer van het SB kan je je overgeven en kan je samen helemaal in iets opgaan. Maar als het IB sterker wordt dan het SB, wordt dat moeilijker, want in het IB moet je helemaal alleen je eigen boontjes doppen. Dan blijf je veel vaker op je hoede. En wat als je het SB zelf gaat wantrouwen? In de Tweede Wereldoorlog werden mensen doodsbang: de verrader zat vaak in de eigen groep. Mijn vader zat in het verzet en heeft dat meegemaakt. Ik ben weliswaar van na de oorlog en heb dit trauma dus niet zelf opgelopen, maar ik heb het wel geërfd. Misschien is het een van de meest geniepige erfenissen van de Tweede Wereldoorlog dat we het SB veel minder of helemaal niet meer vertrouwen. En zo kon het IB de leidende rol overnemen.

Natuurlijk is dit slechts een hypothese. Ik kan het niet bewijzen, maar ik denk dat als een socioloog er onderzoek naar zou doen, er grote kans is dat het bevestigd wordt. Het SB kan immers alleen bestaan op basis van volkomen vertrouwen in elkaar. Als vertrouwen zo diep gekwetst wordt, echoot dat nog generaties lang door. En al die tijd lukt het niet om het vooroorlogse evenwicht te herstellen, toen het SB en het IB samen opgingen: je wil wat bereiken in de wereld, maar je basis ligt thuis. Daar vertrek je, daar keer je weer. Juist dat laatste, die onvoorwaardelijke vertrouwdheid, is toen kapotgemaakt. Die verwonding zal niet overal in dezelfde mate aan de volgende generaties doorgegeven zijn, maar ik kan me niet voorstellen dat ik de enige ben die dit ervaart.

Voor mijzelf voelt dit als heel waar, maar het roept ook de vraag op: hoe verder? Ontwikkeling betekent: vooruit willen. Nu we meer behoefte aan ’wij’ en ’samen’ voelen, komt dat volgens sommigen omdat we het individualisme beu zijn. Maar als je van het IB af wil en teruggrijpt naar de geborgenheid van het SB, ga je niet vooruit, maar terug naar af. En als we het SB blijven wantrouwen en van het IB afwillen, blijft alleen het Verenigend Bewustzijn (VB) over. Ik denk dat we onszelf mateloos tekort zouden doen als we ons nu alleen op het VB zouden richten. Dat wordt dan een surrogaat SB, zonder de afzonderlijke groepen. Een ’all together now’, zoals we dat in de flowerpowertijd probeerden, maar dat werkte toen ook maar kort… Eén aspect van het VB is dat je je unieke kennis en ervaring inbrengt. Dus zal je IB meedoen, al is het waarschijnlijk op een heel andere manier dan toen het de leidende rol had. Maar de grootste valkuil zou wel eens kunnen zijn dat we denken zonder het SB verder te kunnen. Dan zou die oude verwonding immers alsnog gewonnen hebben! We zouden dan nog steeds niet samen ergens helemaal in kunnen opgaan, samen onvoorwaardelijk en grenzeloos genieten. Daar hebben we toch echt het SB voor nodig…

Nu de afschuw van de laatste oproep tot discriminatie is gedeeld, besproken en massaal is afgewezen, ontstaat er de behoefte om meer te delen, om te ontmoeten. In het in initiatief om een Open Dag in moskeeën te houden, proef ik de behoefte om samen vooruit te willen. Hoe mooi is dat! Dàt is Verenigend Bewustzijn. Maar dat geeft voor mijn gevoel tegelijk aan dat het nu tijd is om oude wonden in het SB te helen, hoe moeilijk dat misschien ook is. Want als je daardoor vertrouwen en overgave in jezelf weer terug weet te vinden, vinden we het samen ook terug in elkaar. Dan komen we echt verder; dan verdwijnt discriminatie misschien wel helemaal.

Krijn Koetsveld.

This entry was posted in Blog. Bookmark the permalink.