Pesten

Met enige regelmaat komt pesten hoog op de agenda. Terecht, want het is verschrikkelijk. Ook omdat het onuitroeibaar lijkt. Dus meer dan genoeg reden om er eens door de bril van Bewustzijnsvormen naar te kijken: draagt dat iets bij aan de oplossing van het probleem?

Pesten gebeurt altijd in groepen. Onwenselijk, irritant gedrag van iemand naar één andere persoon noemen we ’bedreiging’, of ’stalking’, maar geen ’pesten’. ’Je buurvrouw pesten’ zeg je weer wel, maar dat is je ’buurvrouw’: zij is deel van de groep ’buren’. Pesten is dus een groepsfenomeen en we moeten het dan ook vanuit de Bewustzijnsvorm van het Stambewustzijn bezien.

Als je er zo naar kijkt, valt direct op dat er nooit gesproken wordt over welke functie pesten in de groep heeft. Ik hoor je nu denken: ’Functie? Het heeft helemaal geen functie. Het is alleen schadelijk en het moet stoppen’. Ik denk dat dat een verkeerd uitgangspunt is. Pesten is van alle tijden en het is nog nooit gelukt om het uit te bannen. Dat kan voor mijn gevoel maar één ding betekenen: we zien iets over het hoofd. Laten we daarom toch maar eens kijken of dat de functie zou kunnen zijn, die het pesten in de groep vervult.

Als iemand gepest wordt, wordt hij de’ zondebok’. Die term verwijst naar een oud, Bijbels ritueel, waarbij de Hogepriester één maal per jaar alle schuld en zonde van het volk symbolisch op een bok laadde en die vervolgens de woestijn instuurde. De zegswijze ’iemand de woestijn insturen’ verwijst dan ook naar hetzelfde ritueel. De functie van de zondebok is ’de groep bij elkaar houden door zich op te offeren’, want na het ritueel is de groep van alle schuld bevrijd en kan dus weer eensgezind verder. Maar daarbij gaat er natuurlijk opnieuw het nodige mis en zo wordt weer schuld opgebouwd, waarna het ritueel zich herhaalt. In groepen zie je dat ook: als iemand zo gepest wordt dat hij de groep verlaat, gaat de groep op zoek naar een volgende zondebok. Dat is één van de redenen dat pesten blijft bestaan.

Ik heb de groepsprocessen waarbij iemand de zondebok wordt in mijn werk als sociotherapeut en groepstherapeut direct, vaak en ’life’ meegemaakt. Daarbij zag ik steeds weer, dat iemand alleen de zondebok wordt, als hij toestemt om die rol op zich te nemen. Als hij blijft weigeren, gaat de groep uiteindelijk op zoek naar een andere kandidaat. Pesten heeft dus te maken met een functie binnen de groep, waar de groep iemand voor vraagt en waar die persoon ’ja’ tegen zegt. Dat is een constatering die ronduit belachelijk klinkt, want wie zou er nu mee instemmen om gepest te worden?! Toch klopt het, maar dan moeten we nog even dieper graven.

Het zondebokproces is een afschuwelijke toestand. Het mag dan de functie hebben om de groep bijeen te houden, elke keer als er een zondebok verdwijnt, wordt de groep kleiner. Het ontstaan van een zondebokproces luidt dan ook altijd het einde van een groep in, ook al kan dat nog een hele lange tijd duren. Juist daarom heeft die laatste fase van het bestaan van een groep zo’n enorme impact op alle groepsleden. En daarom is ook pesten zo gruwelijk: de veiligheid, de geborgenheid van de groep is er niet meer; de groep valt uit elkaar. Dit roept de vraag op of het zondebokproces – en dus het pesten – misschien een verdraaid, verwrongen, negatief uitwerkende vorm is van een oorspronkelijk positieve groepsfunctie. De functie om de groep bijeen te houden zonder dat er daarbij slachtoffers gemaakt worden of hoeven te vallen. Bestaat die functie in elke goed functionerende groep? Nou en of!

Elke groepsleider zit in de positie dat hij bepaalde dingen niet kan zeggen, en sommige dingen niet kan doen. Zijn functie is in de eerste plaats om de groep bijeen te houden, maar daarbij wordt hij geholpen door iemand die die dingen wèl kan zeggen, wèl kan doen. Het klassieke voorbeeld is de koning en de nar. Dat klinkt archaïsch, iets van vroeger, iets dat we niet meer nodig hebben. Maar dat klopt niet. Kijk en luister maar eens naar de filmpjes van LuckyTV over onze Koning. Daarin laat Sander van de Pavert Koning ’Willy’ alles zeggen, waarvan we misschien denken dat Willem Alexander dat zou willen zeggen, en misschien ook wel denkt, maar niet kàn zeggen en doen (een voorbeeld: http://www.luckymedia.nl/luckytv/2013/04/noem-me-bij-mn-eigen-naam/). Deze filmpjes maken hem menselijker, zijn Koningschap sterker. Dat is de functie van de nar. Sander speelt die rol op een briljante, uiterst moderne manier. Hij wordt er overal om geprezen.

Dit is de kern: als je goed naar het Stambewustzijn kijkt, zie je dat elke stam, groep, club, gezin, familie, etc. twee rollen heeft die helpen de groep bijeen te houden: de leider, groeps- of stamoudste, dus degene die formeel deze functie heeft; en daarnaast de informele positie van de nar. Dit fenomeen is niet voorbehouden aan menselijke groepen; het komt in diergroepen ook voor. Frieda Bakker beschreef het onlangs prachtig in haar column over de wolf, waarbij ze deze twee rollen toepasselijk de ’alpha’ en de ’omega’ noemde (zie http://friedabakker.wordpress.com/2014/04/08/bewustwording-met-een-meerkoet-en-een-wolf/). In wezen bakenen de alpha en de omega de grenzen af, waarbinnen de overige letters, dus alle andere groepsleden, hun rollen en functies binnen de groep verdelen en zo nodig bevechten. Zó belangrijk is dus de functie van de omega, de nar. En een goede leider/alpha weet dat; hij zal nauw samenwerken met de nar/omega.

Ik durf nu wel deze stelling aan: pesten is een uiterst negatieve verwording van de functie van de nar/omega in de groep. Pesten is een signaal dat de groep geholpen moet worden de uiterst belangrijke, onmisbare en informele functie van nar/omega in het bijeenhouden van de groep terug te vinden. Als je alleen het pesten probeert te stoppen, zal dat altijd op een fiasco uitlopen, omdat je dan de functie van nar/omega negeert. Welke manier, methode of aanpak je ook uitwerkt om pesten te stoppen, het zal pas echt werken als je de groep ook helpt om zijn eigen nar/omega functie te hervinden. Daarbij moet dan ook de samenwerking met de leider/alpha op gang komen, want zo wordt de nar/omega door allen omarmt en erkent. En dan zal iedereen de nar/omega hardop lachend net zo waarderen als we voor Sander van LuckyTV klappen.

Krijn Koetsveld.

This entry was posted in Blog. Bookmark the permalink.

Comments are closed.