Hoe onafhankelijk kan je nu nog zijn?

Onafhankelijkheid: zelf je route bepalen, zelf beslissingen nemen en uitvoeren – het is één van de meest elementaire aspecten van het mens-zijn. Als je vanuit Bewustzijnsvormen naar onafhankelijkheid kijkt, kom je allereerst uit bij het Individualiserende Bewustzijn, want daar staan je eigen unieke zelf en de zorg daarvoor het meest centraal. De nadruk op onafhankelijkheid brengt met zich mee dat je jezelf als een individu ziet. Niet in de eerste plaats als deel van de cultuur, maar eerder als los daarvan.

In zijn boek ”Buiten de lijntjes” verdeelt Robinson mensen in twee typen: als je een meer wetenschappelijke, logisch deductieve, en daarmee mentale wereldbeschouwing volgt, noemt hij je ’een rationalistisch individu’. De andere manier van kijken, ziet hij bij het ’naturalistische individu’: iemand die meer uitgaat van gevoel, ervaring en kunstzinnige beleving. Beide benaderingen lijken totaal tegengesteld, wat je in de huidige onderwijssystemen terugziet. ”Je kan kiezen tussen traditioneel, vak gebaseerd, academisch onderwijs en progressief, kindgericht onderwijs”, schrijft Robinson. Maar, stelt hij, beiden benaderingen hebben ook overeenkomsten: ”Ze promoten beiden het idee dat het individu zich bevrijdt van de banden van de cultuur. Voor de rationalisten door de macht van rationeel objectief denken, dat geheel onafhankelijk is van mensen en cultuur en zo het rationele individu bevrijdt van culturele vooringenomenheid. Voor de naturalist is het doel de bevrijding van de individuele geest van de druk van de cultuur, zodat de expressie van het authentieke ik kan opbloeien.” Beide idealen zijn dus zowel a-cultureel, als ook een directe promotie van het Individualiserende Bewustzijn.

Zo heeft het denkbeeld kunnen ontstaan dat we voor een betere wereld zouden moeten breken met alles wat de mensheid tot nu toe heeft opgebouwd. Het TV programma ’Utopia’ van John de Mol is helemaal op deze gedachte gebaseerd. Maar de historicus Rutger Bregman toonde in de Tegenlicht uitzending ’de Noodzaak van een Utopie’ aan dat dit een volkomen verkeerd idee is: in àlles wat we gebruiken, zit eeuwen van ontwikkeling. Daarbij wordt steeds verder gebouwd op het voorgaande. Je losmaken van alles betekent geen vooruitgang, maar terugkeer naar het begin van alle ontwikkeling en dus naar de préhistorie. Bregman illustreerde dit met een filmpje van Thomas Thwaites, die ’from the scratch’ een broodrooster bouwde. Maanden werk, kosten ruim 1100 euro; levensduur: 5 seconden. Het inspireerde me tot de vrijdagvraag, die de aanleiding was voor dit blog: ”Hoe onafhankelijk kan je nu nog zijn?”

Ik vond het schokkend om te constateren dat al onze onderwijssystemen het Individualiserende Bewustzijn en de breuk met de bestaande cultuur promoten, terwijl ze toch zo heel verschillend lijken te zijn. Ook ik heb lang gevonden dat we ’het heel anders moeten doen’ – en dat vind ik nòg. Maar wat als die gedachte nu juist voortkomt uit die breuk met de cultuur, die al onze schoolsystemen impliciet propageren? Dan loop ik gewoon mee in het gareel dat me door het onderwijs is aangeboden. En hoe uniek en onafhankelijk ben ik dan nog? Ondertussen kan ik er ook niet omheen dat juist het Individualiserende Bewustzijn de motor was voor het ontdekken van mijn persoonlijke kwaliteiten.

De heersende denkfout is waarschijnlijk dat ’mijn unieke zijn’ en ’onafhankelijkheid’ vrijwel synoniemen waren, of dat ze op zijn minst hand in hand horen te gaan. Goed beschouwd klopt dat niet. Waar ik goed in ben, is geen resultaat van een totaal afgescheiden proces. Misschien kan je zeggen dat ik in mijn ontwikkeling een soort kwantumsprong heb gemaakt, waardoor het helemaal nieuw lijkt, maar ook dan betekent het alleen maar dat alles op een volgend niveau opnieuw geordend en geijkt is. Ook in dat geval heeft alles in de cultuur, mijn familie, alles wat ooit geschreven, bedacht en ontdekt is, meegeholpen aan die sprong. Wie en wat ik ben, hoe uniek ook, staat dus altijd op de schouders van alles en iedereen die mij voorgingen. Dat valt niet te rijmen met ’onafhankelijkheid’. En ook als de mensen om mij heen nu verder komen door mijn unieke zijn, kan je dat alleen zien als ’onderlinge afhankelijkheid’: ik ben verder gekomen door alles en iedereen voor mij; zij door wat ik heb bereikt.

Ik kan niet anders concluderen dan dat onafhankelijk willen zijn een illusie is. Maar wel een alom gehanteerde illusie, die we ons nodig bewust moeten worden. Want in feite zijn wij steeds meer onderling afhankelijk van elkaar. Dat wordt des te sterker en belangrijker als we ons realiseren dat we dagelijks gebruik maken van de unieke kwaliteiten van anderen. Zo gaan ’persoonlijk, uniek zijn’ en ’onderlinge afhankelijkheid’ hand in hand verder. Is dat een nieuw gezichtspunt? Misschien… Bij Bewustzijnsvormen hebben we er een woord voor: ’Verenigend Bewustzijn’.

Krijn Koetsveld.

Het citaat uit het boek ’Buiten de lijntjes’ van Sir Ken Robinson staat op bld. 176 – De Noodzaak van een Utopie vindt je op: http://tegenlicht.vpro.nl/afleveringen/2013-2014/de-noodzaak-van-een-utopie.html – Daarin ook het zelf maken van een broodrooster; en afzonderlijk zie je dat hier: http://www.youtube.com/watch?v=5ODzO7Lz_pw

This entry was posted in Blog. Bookmark the permalink.