Hoe een vaste overtuiging (‘core belief’) toch je denkraam kan openen

Onze vrijdagvraag was: herken je bij jezelf of anderen dat je vast houdt aan je eigen overtuiging (‘core belief’) als je geconfronteerd wordt met bewijs dat daar dwars tegenin gaat? We stelden deze vraag omdat bij een conflict tussen twee mensen met verschillende Bewustzijnsvormen, zij elkaars ‘core belief’ nogal eens van de kaart proberen te vegen, simpelweg omdat ze door een ander denkraam kijken. Èn omdat de verschillende Bewustzijnsvormen hier anders mee omgaan.

In deze quote van Frantz Fanon stelt hij dat “het nieuwe bewijs niet geaccepteerd kan worden, omdat dit een extreem ellendig gevoel zou veroorzaken. Dit wordt ‘cognitieve dissonantie’ genoemd”. Dat is de ervaring dat twee cognities (kennis, houding, emotie, geloof of gedrag) volkomen onverenigbaar zijn. Frantz zegt in de quote “dat je het nieuwe bewijs zal rationaliseren, negeren en zelfs ontkennen, omdat het zo belangrijk is je vaste overtuiging te beschermen.”

Dat is een begrijpelijke, rationele verklaring die een buitenstaander kan geven over iemand die geconfronteerd wordt met een bewijs dat tegen zijn vaste overtuiging ingaat. Maar voor diegene zelf is de extreme emotie het enige dat hij op zo’n moment ervaart. Ik, Krijn, zal het moment dat ik zelf zo’n ervaring had nooit vergeten. Ergens eind jaren 70 las ik in een boek van een zekere ‘Cohen’ één zin die mijn hele wereldbeeld omver gooide: “Ieder mens maakt de wereld in zijn eigen hoofd”. Er gebeurden twee dingen tegelijk. Ik wist intuïtief direct dat het waar was, maar ik was letterlijk en figuurlijk compleet van mijn stuk. Ik werd zo duizelig, dat de wereld om me heen draaide. Ik werd heel bang. Het betekende dat ik wel eens de enige zou kunnen zijn die de wereld waarnam zoals ik dat deed. En dat ik nooit zou weten hoe dat voor een ander zou zijn… Een gevoel van intense eenzaamheid overviel me.
Het is heel begrijpelijk dat het ervaren van iets dat niet in je stelsel van vaste overtuigingen (je ‘core belief’) past, je extreem angstig maakt. En dat je, om die angst de baas te worden, je vastklampt aan de meest rotsvaste overtuiging die je hebt. Maar… gaat het altijd en bij iedereen zo?

De vraag die zo als vanzelf oprijst, is waarom je met zoiets ‘onverenigbaars’ geconfronteerd wordt. Dat wordt duidelijk als je naar de theorie van Thomas Kuhn over wetenschappelijke vernieuwingen kijkt: na afwijzing en belachelijk maken van het nieuwe idee (‘de aarde is niet plat maar een bol’, bijvoorbeeld) wordt het vervolgens met hangen en wurgen in de oude overtuigingen opgenomen. Als dat niet meer lukt, schakelt iedereen over op de nieuwe visie en wordt de oude overtuiging bij het grof vuil gezet. Het gaat dus om ontwikkeling, om verder of anders kijken; in termen van Bewustzijnsvormen: om ‘je denkraam verder te openen’. Daar zou een confrontatie die je in vaste overtuigingen (‘core belief’) zo heftig raakt, je dus toe kunnen uitnodigen…

Toch ervaart niet iedereen dat zo, want waarom moet dat dan gepaard gaan met zo’n heftige emotionele ervaring? Ik herinner me dat ik zag dat ik me door de angst kon laten leiden, of door mijn intuïtief weten dat deze angst er was omdat deze uitspraak voor mij onmiskenbaar als ‘waar’ voelde. Ik kon dus de angst volgen, de deken over mijn hoofd trekken en blijven zitten waar ik zat. Of ik kon, met de angst in mijn lijf, de uitdaging aangaan om te zien waar dit nieuwe idee me zou brengen. Kortom: ik had een keuze.

Of je ervaart dat zo’n situatie een keus inhoudt, is waarschijnlijk heel persoonlijk, maar ook een kwestie van Bewustzijnsvorm. In het Individualiserende Bewustzijn waar je, min of meer los van de Stam (gezin, familie, groep) helemaal alleen moet zien te overleven en te ontwikkelen, kan de angst zó sterk worden, dat je niet zo snel inziet dat je een keus hebt. Dan blijf je vanzelf zitten waar je zit of zet je zelfs je hakken in het zand. Dat geldt minstens zo sterk voor het Stambewustzijn, dat de vaste overtuigingen van de groep gebruikt om de onderlinge band vast te houden. Daarbuiten stappen krijgt al snel de betekenis van ‘de groep verlaten’; en dat doe je niet…
Het Verenigend Bewustzijn heeft z’n centrum niet in de groep en niet in het individu, maar in een aspect van bewustzijn dat je kan omschrijven als de ‘waarnemer’: dat deel van jezelf dat ziet dat je een lichaam, gevoelens en gedachten hebt, maar dat niet bent. Als die ‘waarnemer’ kan je dan ook zien dat je je extreem angstig voelt èn dat dit je een keuze aanreikt. Voor het Verenigend Bewustzijn zal een ervaring die ‘cognitieve dissonantie’ genoemd wordt dan nog steeds heel heftig, confronterend en beangstigend zijn, maar ook nieuwe wegen openen; ‘nieuwe denkramen’ openen.

Dit is de theorie van Bewustzijnsvormen. Misschien sterkt dit je in je ‘core belief’ of raakt het jou in die rotsvaste overtuigingen. Volgens ons hangt dat dan dus weer af van je Bewustzijnsvorm.
Je kan natuurlijk met je hoofd onder de dekens te blijven zitten. Maar of dat je verder brengt…

Krijn en Karin Koetsveld.

This entry was posted in Blog. Bookmark the permalink.